Urząd Gminy Złotów - Zarys historii

Ziemia Złotowska, Złotowszczyzna, Złotowskie są to nazwy określające Złotów i jego okolice w granicach dawnego powiatu. Ziemie te położone są w historycznym regionie Krajna i często określane są jako pogranicze wielkopolsko – pomorskie.

Historia dotycząca terenu znajdującego się w granicach gminy wiejskiej Złotów jest nierozerwalnie związana z dziejami miasta Złotów, Ziemi Złotowskiej, Krajny i Wielkopolski. Pierwsze ślady pobytu człowieka na Ziemi Złotowskiej pochodzą z epoki neolitu (młodszej epoki kamiennej). Najstarsze znaleziska pochodzą z Kleszczyny (toporek kamienny), Nowej Świętej (toporek rogowy). Większa liczba znalezisk pochodzi z epoki brązu (1800 – 700 p.n.e.) oraz epoki żelaza. W okresie plemiennym prawdopodobnie żył tutaj lud Wieletów (Weltów). Od około VIII w. są ślady osadnictwa wielkopolskiego.

W okresie wczesnośredniowiecznym zaludnienie na Ziemi Złotowskiej było stosunkowo małe, a znaczne obszary porastały lasy. Osadnictwo skupiało się przy grodach. Do naszych czasów przetrwały ślady tego osadnictwa w postaci grodzisk m.in. w Buntowie, Górznej, Klukowie i Stawnicy. W X wieku Złotowszczyzna należała do plemienia Polan, później przejściowo zajęli ją Pomorzanie. Dopiero na początku XII wieku Bolesław Krzywousty włączył ją do Polski. Po śmierci Bolesława Krzywoustego została włączona do Wielkopolski.

W XIII wieku toczyły się tutaj walki między możnowładcami o poszczególne grody Krajeńskie, później nastąpiła kolonizacja tych ziem.

Pierwsza historyczna wzmianka o mieście Złotowie znalazła się
w kronice Jana z Czarnkowa. Kronikarz napisał o tym, że król Kazimierz Wielki
w testamencie z 3 XI 1370 roku zapisał Złotów swojemu wnukowi Kaźkowi ze Słupska.

O najdawniejszych czasach Ziemi Złotowskiej tak głosi legenda:

,,Przed tysiącami lat ziemię złotowską porastała nieprzebyta puszcza. Z obcych mało kto zaglądał w te strony, najwyżej kupcy wracający z bursztynem znad Bałtyku. Na jednym ze wzgórz wznosił się zamek rozbójników, znanych w okolicy z niesłychanego okrucieństwa. Rozbójnicy ograbiając przejeżdżające karawany kupieckie wycinali je w pień i uchodzili z łupem do swego zamczyska. Mieszkańcy puszczy składali swym bogom ofiary prosząc, aby ulżyli ich doli. Bogowie jednak byli głusi na te prośby. Aż pewnego poranka pojawił się w dziewiczej Puszczy Złotowskiej zbrojny hufiec rycerzy. Hufiec posuwając się wolno naprzód wypatrywał drożyny do zamczyska rozbójników. W gęstwinie leśnej nie mógł jej znaleźć. Nagle w odległości kilku kroków przed rycerzami pojawił się okazały czerwony jeleń. Oświetlony słońcem ruchem łba wzywał rycerzy, aby podążali za nim. I o dziwo... wyprowadził zbrojny hufiec na leśną drożynę wiodącą do zamczyska. Rycerze zaatakowali rozbójników. Legenda głosi, że w sukurs przybyły im bobry ścinając drzewa, które stały się budulcem mostu. Myszy, które pojawiły się w czasie szturmu poprzegryzały łuki i cięciwy rozbójnikom. Zamek został zdobyty. W ręce rycerzy dostała się ogromna ilość złota, srebra, bursztynu i innych kosztowności. Przeznaczono je na budowę zamku i miasta, a jeleń, który doprowadził rycerzy do zbójnickiego zamku stał się miasta herbem."

W XV wieku cała Krajna, leżąca w sąsiedztwie państwa Krzyżackiego, była narażona na częste ataki Krzyżaków, m. in. w latach 1431 i 1457 zniszczona została przez nich Łobżenica, a w roku 1455 prawie całkowicie spalony Złotów.

W XVI wieku znacznie rozwinęła się tutaj sieć osadnicza. Duża część ziemi złotowskiej stanowiła własność szlachecką z rezydencją właścicieli na zamku
w Złotowie.

W 1657 roku wojska szwedzkie zajęły Ziemię Złotowską, wówczas został zniszczony Zamek Grudzińskich, kościół i część miasta. Natomiast w 1734 roku zostały wyrządzone znaczne szkody przez Rosjan.

Złotów prawa miejskie uzyskał w 1665 roku.

W 1772 roku Złotów zajęli Prusacy i na 173 lata Ziemia Złotowska znalazła się pod obcym panowaniem, w zaborze pruskim.

W 1818 r. Złotów stał się siedzibą powiatu złotowskiego.

W wieku XIX, a szczególnie w okresie dwudziestolecia międzywojennego, kiedy to duża część powiatu złotowskiego znajdowała się pod władzą niemiecką, nastąpiły liczne działania, ludności polskiej mające na celu zachowanie polskości. Po wybuchu I wojny światowej wzrosły nadzieje Złotowian na odzyskanie niepodległości. Niestety postanowieniem Traktatu Wersalskiego Ziemia Złotowska pozostała w granicach Rzeszy Niemieckiej. Wielu Polaków – synów Złotowszczyzny zaczęło wyjeżdżać do Polski. Wówczas Ksiądz dr Bolesław Domański rzucił pamiętne hasło: „Zdradę narodową popełnia ten, kto opuści swą ojczyznę i odda ją w ręce niemieckie”. Następne lata – okres międzywojenny stał się czasem bohaterskiej walki Złotowian o zachowanie polskości. Przedstawiciele tej ziemi brali udział w tworzeniu Związku Polaków w Niemczech. Zjazd założycielski Związku odbył się 27 sierpnia 1922 r. w Berlinie. Działalność Związku obejmowała pięć Dzielnic (Okręgów). Siedzibą V Dzielnicy był Złotów, prezesem tej Dzielnicy został ks. Bolesław Domański, który w latach 1931 – 1939 był również prezesem całego Związku. Znakiem Związku Polaków w Niemczech było Rodło:

Znak ten oznaczał łączność Polaków w Niemczech z narodem polskim, przedstawiał on stylizowany bieg Wisły z zaznaczonym Krakowem symbolizując zjednoczenie ziem polskich od Karpat do Bałtyku.

Walka Złotowian o polskość wyrażała się między innymi w tworzeniu szkół polskich (otworzono 22 szkoły polskie).

W dniu 8 marca 1938 roku odbył się w Berlinie Kongres Polaków w Niemczech, w którym uczestniczyli przedstawiciele Złotowa. Na Kongresie uchwalono pięć „Praw Polaków”:

Jesteśmy Polakami,

Wiara Ojców naszych jest wiarą naszych dzieci,

Polak Polakowi bratem,

Co dzień Polak Narodowi służy,

Polska Matką naszą, o Matce nie wolno mówić źle.

Z chwilą wybuchu II wojny światowej Związek został przez władze hitlerowskie rozwiązany, majątek skonfiskowany a działacze uwięzieni w obozach koncentracyjnych.

Niemcy zbudowali tutaj tzw. pas przesłaniania Wału Pomorskiego. Bitwa o Wał Pomorski trwała 13 dni i pochłonęła wiele ofiar. Straty I Armii Wojska Polskiego wyniosły 11 332 osoby zabite i zaginione.

Złotów został wyzwolony z niewoli niemieckiej 31 stycznia 1945 r. przez
4 Dywizję Piechoty im J. Kilińskiego. Ziemia Złotowska po prawie półtora wiekowej niewoli pruskiej powróciła do Polski.

W latach 1946 – 1975 Złotów był siedzibą powiatu. Ponownie od 1998 r. w wyniku nowego podziału administracyjnego kraju Złotów jest jednym z powiatów w województwie wielkopolskim.

Na podstawie różnych zapisków źródłowych można z dużym prawdopodobieństwem ustalić chronologię powstania kolejnych miejscowości znajdujących się na terenie obecnej gminy złotowskiej i tak w kolejnych latach powstawały:

Najstarszą miejscowością gminy Złotów jest wieś Kamień, powstała
w 1225 roku.

1399 r. – wieś Bługowo, 7 km na zachód od Łobżenicy, nad południowo –
– wschodnim brzegiem jeziora Sławianowskiego. We wsi znajduje się kościół Św. Jakuba z przełomu XVIII/XIX wieku.

1430 r. – folwark w Skicu, a w 1573 r. pojawiła się pierwsza wzmianka o wsi
i folwarku. W różnych latach wieś miała różne nazwy: Szkic, Skitz, Kietz. Znaczny rozwój wsi nastąpił w XIX wieku, Istniały tu wówczas: browar, gorzelnia, młyn wodny na Skickiej Strudze.

1432 r. – wieś Blękwit wchodząca w skład dóbr złotowskich, w XVI wieku zbudowano młyn wodny na Głomi, który pracował na potrzeby mieszczan złotowskich. We wsi zachowało się wiele chałup z XIX wieku.

1432 r. – Radawnica wzmiankowana jest po raz pierwszy jako osada wiejska.
W XVII w. wieś nosiła nazwę Radawnice a w XVIII – Radawnitz. Wieś Radawnica leży 10 km na płn. zach. od Złotowa przy drodze do Okonka. Na terenie wsi jest dużo chałup z XIX wieku łącznie z kościołem św. Barbary z 1888 r.

1440 r. – wieś Święta z punktem widokowym, który wg tradycji był miejscem kultu pogańskiego. Wśród zabudowy wiele chałup z XIX w. często z ozdobnymi drzwiami. w przeszłości wieś często niszczona przez pożary i epidemie.

1441 r. – wieś Buntowo, używano również nazwy: Bontowo, Bantowo. Wieś leży 10 km na wschód od Krajenki.

1442 r. – Słowianowo – wieś, która pierwotnie nosiła nazwę Slawnanowo, leży nad jeziorem Sławianowskim. Z zabytków warto wymienić kościół św. Jakuba z 1806 roku i drewnianą dzwonnicę z 1858 r. W latach 1920 – 39 przez jezioro przebiegała granica polsko – niemiecka.

1480 r. – z tego roku pochodzi najstarsza wzmianka o wsi Kleszczyna leżącej
9 km na płd. zach. od Złotowa. We wczesnym średniowieczu prowadził tędy szlak handlowy z Wielkopolski na środkowe wybrzeże Bałtyku. w 1700 r. w Kleszczynie zbudowano duży jak na ówczesne czasy zajazd, który mógł w szopach i stajniach pomieścić 100 wozów i ich zaprzęgi. W XVI w. obok wsi powstał folwark, młyn o dwóch kołach, karczma i kuźnia. w XIX wiecznym kościele Chrystusa Króla jest wyposażenie z XVII i XVIII wieku.

1491 r. – od tego roku istnieją źródła mówiące o istnieniu wsi Stawnica. Jest to wieś leżąca 5 km na północ od Złotowa nad rzeką Głomią. Blisko wsi – około 3 km znajduje się tzw. Zamkowa Góra – grodzisko stożkowate, a przy wjeździe do niewielkiego parku – głaz z datą 1795. w XVI w. nad rzeką Głomią był młyn o dwóch kołach. Przez stulecia wieś miała różne nazwy: Sthawnicza, Stawnicza, tesnitz, Stessnitz, Stewnitz. w okresie międzywojennym była ośrodkiem polonijnym z polską szkołą otworzoną w 1929 r.

1491 r. – po raz pierwszy występuje nazwa wsi Rudna, wieś należała do dóbr Złotowskich. Nazwa wskazuje na miejsce gdzie wydobywano i przetapiano rudę darniową występującą między innymi w dolinie rzeki Łobżonka.

1498 r. – z tego roku pochodzi informacja o wsi Górzna, na wschód od wsi znajduje się pozostałość grodziska średniowiecznego.

W kolejnych latach powstawały miejscowości mające lepiej udokumentowany rok powstania i tak w:

1604 r. – pierwsza wzmianka o wsi Klukowo,

1673 r. – od tego okresu datuje się historia wsi Krzywa Wieś,

1700 r. – założono folwark w Nowym Dworze,

1766 r. – powstały folwark w Bielawach i osada rolnicza Franciszkowo,

1851 r. – wieś Pieczyn – Ludwikowo,

1856 r. – Nowy Dwór.

W drugiej połowie XIX wieku powstała miejscowość Międzybłocie w wyniku osuszenia rozległych terenów błotnistych.

Gmina wiejska Złotów powstała 1 stycznia 1973 r.

Zarówno w mieście Złotów jak i w miejscowościach w obrębie gminy Złotów znajdują się cenne obiekty zabytkowe będące świadectwem historii tej Ziemi.